Umowa zlecenia jest jedną z najczęściej stosowanych umów cywilnoprawnych w Polsce. Jej podstawę prawną stanowią przepisy Kodeksu cywilnego. Na jej podstawie zleceniobiorca zobowiązuje się do wykonania określonych czynności na rzecz zleceniodawcy, a w zamian otrzymuje wynagrodzenie. W odróżnieniu od umowy o pracę nie tworzy stosunku pracy i nie zapewnia wszystkich uprawnień pracowniczych, takich jak płatny urlop wypoczynkowy, okres wypowiedzenia wynikający z Kodeksu pracy czy ochrona przed zwolnieniem.
Od 8 lipca 2026 r. weszły w życie istotne zmiany wynikające z reformy Państwowej Inspekcji Pracy (PIP). Celem nowych przepisów jest ograniczenie nadużywania umów cywilnoprawnych w sytuacjach, gdy w rzeczywistości wykonywana praca spełnia cechy stosunku pracy. Reforma nie likwiduje umów zlecenia ani nie zakazuje ich zawierania – nadal mogą być one stosowane, jeśli odpowiadają rzeczywistemu charakterowi współpracy. Zmiany dotyczą przede wszystkim przypadków tzw. pozornego zlecenia, czyli sytuacji, gdy umowa zlecenia zastępuje umowę o pracę.
Najważniejszą zmianą jest rozszerzenie uprawnień Państwowej Inspekcji Pracy. Dotychczas inspektor pracy, uznając że umowa zlecenia faktycznie spełnia warunki stosunku pracy, musiał wystąpić do sądu z powództwem o ustalenie istnienia stosunku pracy. Od 8 lipca 2026 r. możliwe jest zastosowanie postępowania administracyjnego, które znacząco przyspiesza cały proces. Inspektor ocenia rzeczywiste warunki wykonywania pracy, a nie nazwę zawartej umowy.
Przy ocenie charakteru zatrudnienia PIP bierze pod uwagę przede wszystkim cechy wskazane w art. 22 Kodeksu pracy. Do najważniejszych należą:
- wykonywanie pracy osobiście,
- wykonywanie pracy pod kierownictwem pracodawcy,
- wykonywanie pracy w określonym miejscu i czasie,
- wykonywanie pracy w sposób ciągły i powtarzalny,
- odpłatny charakter wykonywanych obowiązków.
Jeżeli większość tych cech występuje, istnieje ryzyko uznania, że strony powinny zawrzeć umowę o pracę zamiast umowy zlecenia.
Nowe przepisy wprowadzają również dwuetapową procedurę działania PIP. W pierwszej kolejności inspektor wydaje polecenie usunięcia stwierdzonych nieprawidłowości. Dopiero gdy przedsiębiorca nie zastosuje się do zaleceń, możliwe jest wydanie decyzji administracyjnej dotyczącej ustalenia stosunku pracy. Od decyzji przysługuje odwołanie do sądu pracy. Rozwiązanie to ma zapewnić ochronę zarówno pracownikom, jak i przedsiębiorcom.
Samo zawarcie umowy zlecenia nie oznacza jednak naruszenia prawa. Umowa ta nadal pozostaje właściwą formą współpracy w przypadku wykonywania usług o charakterze doraźnym, sezonowym lub wtedy, gdy zleceniobiorca zachowuje dużą samodzielność w organizowaniu swojej pracy. Reforma nie zmienia definicji stosunku pracy zawartej w Kodeksie pracy – zmienia jedynie sposób egzekwowania obowiązujących przepisów.
Najważniejsze zmiany od 8 lipca 2026 r.
| Obszar | Przed 8 lipca 2026 r. | Od 8 lipca 2026 r. |
|---|---|---|
| Kontrola umów zlecenia | PIP kierowała sprawę do sądu | PIP może prowadzić postępowanie administracyjne i wydać decyzję |
| Ocena umowy | Sąd ustalał istnienie stosunku pracy | Inspektor ocenia rzeczywiste warunki wykonywania pracy |
| Procedura | Wyłącznie sądowa | Dwuetapowa: zalecenie → decyzja administracyjna |
| Umowy zlecenia | Dopuszczalne | Nadal dopuszczalne, jeśli odpowiadają rzeczywistemu charakterowi współpracy |
| Cel zmian | Kontrola przestrzegania prawa | Ograniczenie zastępowania etatów pozornymi umowami cywilnoprawnymi |
Podsumowując, reforma obowiązująca od 8 lipca 2026 r. nie oznacza likwidacji umów zlecenia. Wprowadza natomiast skuteczniejsze narzędzia kontroli dla Państwowej Inspekcji Pracy, dzięki którym możliwe jest szybsze wykrywanie przypadków zastępowania umowy o pracę umową cywilnoprawną. Dla przedsiębiorców oznacza to konieczność dokładniejszej analizy zawieranych umów i dostosowania ich do rzeczywistych warunków wykonywania pracy, natomiast dla osób świadczących pracę zwiększa ochronę ich praw pracowniczych.
